top of page
  • linkedin bigtrees
  • instagram bigtrees
  • facebook bigtrees

Ge zijt zélf nen betuttelaar!

11 minutes ago
5 min read

Het protest tegen het voedingsadvies voor scholen is onwetenschappelijk, onproductief en onwenselijk.


De Vlaamse overheid komt met een nieuwe aanbeveling voor cateraars in scholen om gezonde voeding te bevorderen. Deze logische maatregel werkte als een hondenfluitje voor iedereen die zich het concept vrijheid toe-eigent.


© unsplash
© unsplash

De friet met het badwater

Meteen werd deze maatregel door politici die zich opwerpen als de hoeders van vrijheid zoals Barbara Pas, Andy Pieters en Frederik De Gucht omgedoopt tot de ‘anti-friet-met-appelmoes-regel’ — slimme framing trouwens.


Het killer-argument van deze mensen die door u en mijn betaald worden om regels te maken waar we beter van worden: moeten wij dan als overheid gaan bepalen wat er mag en niet mag?

“Als jongeren ongezond willen eten, dan moet dat kunnen, als overheid moeten we ons daar niet mee moeien.” 

Vrijheid claimen door politici en heel wat ondernemers, het is een echte hype. Vrije keuze tot de dood, zelfs als het ons leven verkort. Mensen willen vrije keuzes en zullen dan wel kiezen wat het beste voor hen is, dat vat het zo’n beetje samen. Een overheid die advies geeft wordt dan als betutteling beschreven.


Een dikmakende omgeving

Laten we beginnen bij de feiten: eetgewoontes worden op jonge leeftijd gevormd en vandaag kampt maar liefst 20 procent van onze kinderen met overgewicht, en 6 procent met obesitas. Bij kinderen uit kwetsbare gezinnen ligt dat cijfer twee tot vier keer hoger. Wie als kind zwaarlijvig is, sleurt dat vaak de rest van zijn leven mee.


dikmakende keuzes op kinderhoogte aan de kassa is ook betutteling
dikmakende keuzes op kinderhoogte aan de kassa is ook betutteling

Een dikmakende omgeving draagt daar volgens Michaël Sels (hoofddiëtist aan het UZA) in grote mate aan bij. De dichtheid van fastfoodketens en de reclamedruk van verwerkt, suikerrijk industrieel voedsel hebben volgens hem een grote invloed op het eetgedrag van kinderen. Het gaat zowel over beschikbaarheid als zichtbaarheid. Eerder schreef ik al dat volgens voedingswetenschapper Jaap Seidell 80% van wat in de supermarkt te koop is, niet past in een gezond voedingspatroon, en dat reclame voor ongezonde voeding een dubbel effect heeft: enerzijds wekt ze behoefte op en anderzijds normaliseert ze gedrag.



Het is dus logisch dat we kinderen en hun ouders zoveel mogelijk proberen te beschermen tegen ongezonde eetgewoonten. Daarin past de aanbeveling aan schoolcateraars om de aangeleverde schoolmaaltijden gezonder te maken. In het ESG-beleid van bedrijven is dit een veelvoorkomende strategie: je schrijft je leveranciers aan en vraagt hen rekening te houden met je doelstellingen. Aankoopvoorwaarden worden dan aangepast, of er wordt een code of conduct opgemaakt.


Libertair paterna-watte?

Wat is vrije keuze eigenlijk? De tactiek die hier wordt toegepast is nudging. Cateraars zijn vrij om te kiezen wat ze doen, maar er wordt een aanbeveling gegeven van wat beter is. Sterker: het is vrij duidelijk dat de aanbeveling gepaard zal gaan met een grotere waarschijnlijkheid van aankoop.


Het is goed om nog een keer te zeggen wat nudging precies is. Veel marketeers en overheden zien het als een trukendoos waardoor niemand echt moet veranderen: ‘Implementeer een slimme nudge en — hocus pocus — zonder dat mensen het beseffen, beantwoorden ze aan meer gewenst gedrag.’ Er wordt dan steevast verwezen naar de pianotrap van Volkswagen. Maar nudging is veel meer dan een kortstondig cool campagnemiddel. Het is gewenste keuzes waarschijnlijker maken door libertair paternalisme.


De invloedrijke auteurs Thaler en Sunstein kozen deze ogenschijnlijk tegenstrijdige term om twee principes te combineren:


  • Paternalistisch: Overheden of organisaties sturen mensen subtiel in een richting die hun leven gezonder, veiliger of beter maakt (bijvoorbeeld door fruit op ooghoogte te leggen in een kantine).


  • Libertair: De keuzevrijheid blijft volledig intact. Niets wordt verboden en mensen kunnen zonder moeite voor het alternatief kiezen (de ongezonde snacks liggen nog steeds in de kantine, alleen op een minder prominente plek).


Drie mythes over onze ‘vrije keuze’

Tegenstanders van het schooladvies gaan uit van een mensbeeld dat allang achterhaald is: het idee dat consumenten altijd vrij, rationeel en in hun eigen belang kiezen. Drie inzichten uit de gedragswetenschap halen dat argument onderuit.



1. Mensen maken niet per se keuzes in hun eigen voordeel. 
screenshot van vrtnieuws
screenshot van vrtnieuws

Tali Sharot beschrijft in haar baanbrekende boek over menselijk gedrag (The Influential Mind) dat mensen vaak keuzes maken tegen hun eigen belang. Vaccinaties weigeren omdat ze gedreven worden door groepsdruk en identiteit. Of vasthouden aan verlieslatende aandelen omdat verkopen betekent dat ze hun eerdere inschattingsfout moeten erkennen.




2. Mensen worden de hele tijd betutteld. 

Overal worden wij én onze kinderen beïnvloed door reclame voor ongezonde voeding. Met reclame, bijvoorbeeld voor burgers van €1 aan de bushalte waar schoolkinderen opstappen. Met reels van influencers die sauzen van diezelfde fastfoodketen aanbevelen en letterlijk vragen om hun gedrag te kopiëren. Door slechte keuzearchitectuur in supermarkten waar snoep op kindhoogte is uitgestald. En in hun vrije tijd, waar energiedrankmakers de publieke ruimte bezetten.


3. Mensen willen ook niet in alles vrij kunnen kiezen. 

Vrije consumentenkeuze is belangrijk, het is een van de grondbeginselen van de vrije markteconomie en we moeten het te allen tijde beschermen. Maar net het contrast tussen onze behoefte aan autonomie (het idee dat we zelf willen kiezen) en onze praktische passiviteit (het klakkeloos volgen van de fabrieksinstellingen of de 'meest gekozen'-optie) is een van de best gedocumenteerde paradoxen in de gedragseconomie. Het is dan ook een van de mechanismen waar marketeers van bedrijven handig gebruik van maken om ons te doen kiezen wat zij willen.



Het mechanisme is vaak beschreven, maar een mooi voorbeeld dat duidelijk maakt hoe groot de gevolgen van standaardkeuzes zijn, vinden we in het boek De kunst van het heldere denken van Rolf Dobelli. Daarin beschrijft hij hoe mensen in heel grote mate kiezen voor wat zij denken dat de standaardkeuze is, ongeacht wát die standaard is. Frisdrankporties in een Zwitsers fastfoodrestaurant verschillen heel erg van de portiegrootte in dezelfde keten in de VS. In Zwitserland is een grote portie (Large Soda) 500 ml (tegenover 400 voor medium en 250 voor small), terwijl in de VS de kleinste 473 ml is en oploopt van 621 naar 946 ml (bijna een liter!). Je zou denken dat ze in de VS dus meer voor de kleinste optie kiezen omdat die al zo groot is. Fout. Consumenten grijpen aan beide kanten van de oceaan massaal naar de middelste optie — niet omdat ze hun dorst rationeel inschatten, maar omdat ze het midden automatisch als de 'normale' standaard zien. Dat bewijst dat we in de praktijk zelden autonoom beslissen, maar domweg nemen wat de keuzearchitect als de norm heeft klaargezet.



Marketeers doen het ook


Misschien kunnen we deze politici overtuigen met het argument dat heel wat bedrijven zélf gestart zijn met aanbevelingen en keuze-architectuur die een gezondere en duurzamere keuze zijn. Aldi verkoopt hybride vlees, Ikea duwt haar veggie balletjes naar voor, Delhaize geeft korting bij gezonde keuzes, Albert Heijn gaat voor swapkes zelfs Coca Cola verkoopt meer suikervrije dan suikerhoudende frisdrank dankzij jarenlange marketinginspanningen. Dat laatste is voor een deel te linken aan de suikertax.(nog zo’n goede beslissing van de overheid om gezonder te bevoordelen tov ongezond).



Laat ons elkaar helpen gezonder te eten

Dit alles maakt duidelijk hoe belangrijk het is dat onze overheid haar burgers beschermt door van gezonde keuzes standaardkeuzes te maken. Dat betekent niet dat keuzes afnemen — maar wel de juiste keuze het meest waarschijnlijk maken.

 
 
 

Comments


bottom of page